Պատմություն

Ցեղասպանություն
Ցեղասպանության իրագործման համար անհրաժեշտ է կենտրոնացված ծրագիր և դրա իրագործման ներքին կառուցակարգ (մեխանիզմ), ինչն էլ ցեղասպանությունը դարձնում է պետական հանցագործություն:
Միայն պետությունն է օժտված այն բոլոր ռեսուրսներով, որոնք կարելի է օգտագործել այս քաղաքականությունն իրականացնելու համար:
Հայոց ցեղասպանության իրագործման առաջին փուլը մոտ 60.000-100.000 հայ տղամարդկանց զորակոչն էր օսմանյան բանակ, նրանց զինաթափումն ու սպանությունը թուրք զինակիցների կողմից:1915թ. ապրիլի 24-ին սկսված ձերբակալությունը (հիմնականում Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլսում) և դրան հետևած գավառային հարյուրավոր հայ մտավորականների ու ազգային ընտրանու ոչնչացումը հայ բնակչության բնաջնջման երկրորդ փուլն էր:Հետագայում աշխարհասփյուռ հայերը ապրիլի 24-ն սկսեցին նշել որպես Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակի օր:
Ցեղասպանության երրորդ փուլը կանանց, երեխաների, ծերերի տեղահանությունն ու ջարդերն էին:Հազարավոր կանայք ու երեխաներ ենթարկվեցին բռնության, շատերը սպանվեցին, շատերն ինքասպան եղան, շատերն էլ, այլևս ուժ չունենալով, մահացան գաղթի ճամփաներին:
Ցեղասպանության երրորդ փուլի՝ տեղահանության և ջարդերի ընթացքում հարյուրհազարավոր մարդիկ սպանվեցին թուրք զինվորների, ոստիկանների, քրդական ավազակախմբերի ու տեղի բնակչության կողմից, մյուսները մեռան սովից, համաճարակային հիվանդություններից:
Տասնյակ հազարավոր մարդիկ բռնի կերպով հավատափոխ եղան` դառնալով մուսուլման:
Հայոց ցեղասպանության վերջին փուլն իր իսկ հայրենիքում կատարված հայ ժողովրդի ցեղասպանության համընդհանուր և բացարձակ ժխտումն է թուրքական կառավարության կողմից:Չնայած Հայոց ցեղասպանության միջազգային դատապարտման շարունակվող գործընթացին` Թուրքիան շարունակում է ամեն կերպ պայքարել Հայոց ցեղասպանության ճանաչման դեմ, պատմության նենգափոխման, հակահայ քարոզչության, քաղաքական և տնտեսական, լոբբինգի և այլ միջոցներով:

Հայոց փիլիսոփայության ձևավորումը
Միլեթյան մատերիալիստական դպրոց։ Ձևավորվել է Միլեթ քաղաքում ժամանակակից Մալաթիա, մ․թ․ա․ 6-րդ դարում։ Հանդիսացել է կրոնա-առասպելական մտածողության հակընդեմը, Միլեթյան դպրոցի հիմնադիրն է Թալեսը, շարունակողներն են Անաքսիմանդրոսը, Անաքսիմենեսը։ Բնության նախահիմք էին համարում որևէ կոնկրետ նյութական ջուր, կրակ ապեյրոն, օդ , իսկ որակական բազմազանությունը այդ նախահիմքի տարբեր դրսևորումներն են։Մ.թ.ա. 4-րդից առաջին դարերում արդեն սաղմնավորվել է նաև աշխարհիկ փիլիսոփայական միտքը։ Տիգրան Բ Մեծի ու նրա որդի Արտավազդ Բ թագավորի օրոք Տիգրանակերտ և Արտաշատ մայրաքաղաքները դարձել են հոգևոր մշակույթի կենտրոններ։ Ինչպես վկայում է Պլուտարքոսը, Արտավազդ Բ-ի ողբերգություններում և ճառերում արտացոլվել են ստոիկության բարոյագիտական գաղափարները, իսկ արմավիրյան արձանագրություններում (հունարեն)՝ ստրկատիրական հասարակության բարոյագիտական նորմերը։ Պահպանված սակավաթիվ աղբյուրներից հայտնի է, որ հելլենիստական Հայաստանում մեծ հետաքրքրություն կար փիլիսոփայության հանդեպ, հայոց թագավորների արքունիքներում ապրել և ստեղծագործել են բազմաթիվ, այդ թվում՝ օտարազգի (Մեթրոդորոս Սկեպսացի, Ամփիկրատես Աթենացի և ուրիշներ) գիտնականներ և փիլիսոփաներ։ Հայազգի շատ մտածողներ փորձառություն և ճանաչում են ձեռք բերել ժամանակի նշանավոր գիտակրթական կենտրոններում։ Արևմուտքում մեծ հռչակ է վայելել հռետոր, փիլիսոփա, մանկավարժ հայազգի Տիրան Հայկազնը (Տիրանիոն)՝ նշանավոր հռետոր ու փիլիսոփա Կիկերոնի մտերիմը և օգնականը, աշխարհագետ Ստրաբոնի ուսուցիչը։

Փիլիսոփայությունը և Քրիստենությունը
Քրիստոնեության՝ երկիր մուտք գործելուն զուգահեռ սուր պայքար է մղվել հեթանոսական և քրիստոնեական գաղափարախոսությունների միջև։ Այդուհանդերձ, հելլենիզմիգիտության և դաստիարակության համակարգի ավանդույթները գոյատևել են, բազմաթիվ եկեղեցական գործիչներ հունական կրթություն են ստացել Անտիոքի, Կեսարիայի, Եդեսիայի, Աթենքի հռետորական և քերականական դպրոցներում։ Հայ քրիստոնեական ջատագովական մտքի ձևավորման վրա ուժեղ ազդեցություն են ունեցել հունալեզու ջատագովությունը և հայրաբանությունը, հատկապես «կապադովկյան հայրերի» կրոնափիլիսոփայական ժառանգությունը։ Գաղափարական միտվածությամբ և հարցադրումներով հայ քրիստոնեական ջատագովական փիլիսփայությունը շատ ընդհանրություններ ուներ թե՝ հունալեզու և թե՝ լատինալեզու ջատագովական մտքի հետ, բայց եղել են նաև որոշ առանձնահատկություններ (հայրենասիրություն, ազգային ինքնագիտակցության զարթոնք և ազգային-ազատագրական շարժումների ծավալում), որոնք էլ պայմանավորել են նախ և առաջ Հայաստանում քրիստոնեության հաստատումը։ Հայ ջատագովները մտահոգված էին ոչ միայն քրիստոնեական կրոնի պաշտպանությամբ, այլև այդ վարդապետության գաղափարներն ազգի, հայրենիքի և ազգային ինքնության պահպանմանը ծառայեցնելու խնդրով։ Մերժելով հեթանոսական փիլիսոփայության ելակետային սկզբունքները՝ հայ ջատագովները մշակել են քրիստոնեության ոգուն համապատասխանող գոյաբանական, իմացաբանական, բարոյագիտական և մարդաբանականՔննադատելով անտիկ փիլիսոփաների դուալիստական, նյութապաշտական և արարչագործությունը մերժող տեսությունները՝ նրանք հիմնավորել են միաստվածության գաղափարը։Միլեթյան դպրոցի ուսմունքին V դարից սկսած անդրադարձել են հայ մտածողները, շեշտելով նյութական սուբստանցի մշտական գոյության մասին դրույթը, որը կրոնա-իդեալիստական դիրքերից քննադատել են Եղիշեն, Հովհաննես Իմաստասերը, Հովհաննես Երզնկացին, Հովհան Որոտնեցին, Գրիգոր Տաթևացին և ուրիշներ։
Հայ ջատագովները ձգտել են հեթանոսական գիտությունը և փիլիսոփայությունը «քրիստոնեացնել», հարմարեցնել քրիստոնեական վարդապետության ոգուն։ Այս իմաստով նրանք չեն հակադրել հավատը և բանականությունը, աստվածաբանությունը և փիլիսոփայությունը։ 5-րդ դարի 2-րդ կեսին Հայաստանում սկսվել է փիլիսոփայության աշխարհիկ գիտական ուղղության ձևավորումը, որին մեծապես նպաստել է հունական դպրոցը։

Ինչ պետք է իմանալ 2-րդ համաշխարհայինի մասին
Պատերազմի սկզբում Գերմանիան ուներ 100-ից ավել դիվիզիա, 4400 ինքնաթիռ և մոտ 100 խոշոր նավեր ու սուզանավեր: 1939թ.-ի սեպտեմբերի 1-ի առավոտյան գերմանական զորքերը ներխուժեցին Լեհաստան: Սեպտեմբերի 3-ին Անգլիան ու Ֆրանսիան, ապա նաև Մեծ Բրիտանիայի դոմինիոններ Ավստրալիան, Նոր Զելանդիան, Կանադան, Հարավաֆրիկյան Միությունը պատերազմ հայտարարեցին Գերմանիային: 
 
Սակայն փոխադարձ օգնության պայմանագրեր ստորագրած դաշնակիցները՝ Անգլիան և Ֆրանսիան, ռազմական օգնություն չցուցաբերեցին Լեհաստանին: Խորհրդային Միությունը, որը պատերազմի առաջին փուլն օգտագործեց իր տարածքներն ընդարձակելու և միջազգային դիրքերն ուժեղացնելու համար, 1939թ.-ի սեպտեմբերի 17-ին զորքերը մտցրեց Լեհաստան և 12 օրում առաջ շարժվեց 250-300 կմ, գրավեց Արևմտյան Ուկրաինան ու Արևմտյան Բելոռուսիան, որոնք Լեհաստանին էին անցել 1920թ.:
 
1939թ.-ի նոյեմբերի սկզբին այդ շրջանները մտան համապատասխանաբար՝ Ուկրաինական և Բելոռուսական ԽՍՀ-ների կազմերի մեջ: 1941թ.-ի առաջին կեսին գրեթե ողջ ցամաքային Եվրոպան նվաճված կամ կախման մեջ էր ֆաշիստական խմբավորումից: 1940-41թթ. պատերազմական գործողությունները 2 հակադիր խմբավորումների միջև ծավալվեցին նաև Աֆրիկայի հյուսիսային և արևելյան շրջաններում:
 
Թեև 1939թ.-ի օգոստոսի 23-ին ստորագրվել էր չհարձակման պայմանագիր, սակայն Հիտլերը 1940թ.-ի վերջերին հաստատեց ԽՍՀՄ-ի վրա հարձակվելու «Բարբարոս» ծածկանվամբ իր պլանը: 1941թ.-ի դեկտեմբերի 7-ի առավոտյան ճապոնական ռազմանավերը և օդուժը հանկարծակի հարձակվեցին Հավայան կղզիների ամերիկյան Փիրլ Հարբոր ռազմածովային հենակայանի, ինչպես նաև Մեծ Բրիտանիայի և Նիդերլանդների խաղաղօվկիանոսյան տիրույթների վրա:
 
Հաջորդ օրն ԱՄՆ-ն և Անգլիան պատերազմ հայտարարեցին Ճապոնիային: Դեկտեմբերի 11-ին ԱՄՆ-ին պատերազմ հայտարարեցին Գերմանիան և Իտալիան: ԱՄՆ-ն իր հերթին պատերազմ հայտարարեց նրանց: Մինչև 1942թ.-ի գարունը ճապոնացիները գրավեցին Թաիլանդը, Ֆիլիպինները, Մալայան, Բիրման, Ինդոնեզիան, Սինգապուրը, Հոնկոնգը և ներխուժեցին Հարավարևմտյան Չինաստան ու Արևելյան Հնդկաստան: 1941թ.-ի վերջերից 1942թ.-ի կեսերը ձևավորվեց հակահիտլերյան կոալիցիա (միություն), որի առանցքը ԽՍՀՄ-ն, ԱՄՆ-ն և Անգլիան էին:
 
Պատերազմի ավարտին կոալիցիայում կար ավելի քան 50 պետություն: 1944թ.-ի հունիսի 6-ին, ի վերջո, բացվեց երկրորդ ճակատը: Գեներալ Էյզենհաուերի (ԱՄՆ) գլխավորությամբ անգլիական և ամերիկյան զորքերը հաջողությամբ անցան Լա Մանշ նեղուցը և դուրս եկան ֆրանսիական ափ: Օգոստոսի 19-ին Փարիզում սկսված հակաֆաշիստական ապստամբությունը մի քանի օր անց պսակվեց հաղթանակով: 1945թ.-ի ապրիլի 16-ին խորհրդային զորքերն սկսեցին Բեռլինի գրոհը:
 
Ապրիլի 25-ին ամերիկյան և խորհրդային զորամիավորումները հանդիպեցին Էլբայի ափերին: Ապրիլի 30-ին հայտնի դարձավ, որ Հիտլերն ինքնասպան է եղել: Երկու օր անց հանձնվեց Բեռլինը: Մայիսի 8-ի լույս 9-ի գիշերն ստորագրվեց Գերմանիայի անվերապահ կապիտուլյացիայի ակտը: Ավարտվեց պատերազմը Եվրոպայում (Իտալիան 1943թ. դուրս էր եկել պատերազմից): Ավարտվեց նաև Հայրենական մեծ պատերազմը:
 
Խորհրդային կառավարության որոշմամբ մայիսի 9-ը երկրում հայտարարվեց տոն՝ Մեծ հաղթանակի օր: 1945թ.-ի հուլիսի 17-ից օգոստոսի 2-ը Պոտսդամում (Բեռլինի մոտ) գումարվեց հակահիտլերյան կոալիցիայի 3 տերությունների երրորդ խորհրդաժողովը:
 
Օգոստոսի 8-ին ԽՍՀՄ-ը հայտարարեց, որ օգոստոսի 9-ից պատերազմ է սկսում Ճապոնիայի դեմ: Խորհրդային զորքերն անցան հարձակման Հեռավոր Արևելքում կենտրոնացված 1-միլիոնանոց կվանտունյան բանակի դեմ: Սեպտեմբերի 2-ին Ճապոնիան անձնատուր եղավ: Դրանով Երկրորդ համաշխարհային պատերազմն ավարտվեց:
 
Պատերազմում ներգրավվել էր 61 երկիր՝ 1,7 մլրդ բնակչությամբ, ըստ որում՝ 110 մլն-ը ծառայում էր ռազմական ուժերում: Պատերազմական գործողությունները տեղի էին ունենում մոտ 22 միլիոն կմ/2 տարածքում: Շուրջ 6 տարի տևած պատերազմի ընթացքում զոհվեց ավելի քան 50 մլն և հաշմանդամ դարձավ 95 մլն մարդ:
 
Վիթխարի էին նյութական կորուստները: 1945-46թթ. Նյուրնբերգի դատարանը հիտլերյան հանցագործներին մահվան դատապարտեց: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը (1939թ.-ի սեպտեմբերի 1 - 1945թ.-ի սեպտեմբերի 2) իր չափերով ու պատճառած վնասներով աննախադեպ է մարդկության պատմության մեջ:

Հասարակական քաղաքական կյանքը
Քաղաքական կյանքը, կուսակցությունները
Հայաստանի ծանր տնտեսությունը իր հետքերը թողեց հասարակական կյանքի վրա:Երևանը և Ալեքսանդրապոլը դարձան հասարակական կյանքի կենտրոններ:Հանրապետության հասարակական կյանքի դերակատարներն էին կուսակցությունները:Դրանցից են Դաշնակցությունը, Ռամկավարը, Հայ ժողովրդականը, Սոցիալիստ-հեղափոխական, Սոցիալ-դեմոկրատ կուսակցությունները:Այս կուսակցությունների մի մասը պաշտպանում էին միասնական և անկախ Հայաստանի գաղափարը, մյուսները Հայաստանը սոցիալացնելու գաղափարը:Դաշնակցությունը համարվում էր հիմնական կառավարող կուսակցություն:Երկրի խնդիրները լուծելու համար Դաշնակցությունը կառավարություն կազմեց Հայ ժողովրդականի հետ: Այս երկու կուսակցությունները պաշտպանում էին ազատ և անկախ Հայաստանի գաղափարը:Այս գաղափարը պաշտպանում էր նաև ռամկավարը:1919 թվին որոշվեց Միացյալ և Անկախ Հայաստան ստեղծելու որոշումը:Հայաստանի կառավարությունը, առանց խորհրդարանի գիտության, անկախացման օրը նշանակեց 1919 թվի մայիսի 28-ը:Այս իրադարձությունը տարաձայնություններ ստեղծեց կուսակցությունների միջև, որովհետև այդ որոշումը կատարվել է առանց խորհրդարանի գիտությամբ:ՀԺԿ-ն հեռացավ և դրանով Դաշնակցությունը դարձավ Երկրի պատասխանատուն:
1920 թվի մայիսի ապստամբություն
Գրեթե բոլոր կուսակցությունները, բացի բոլշևիկներից, պաշտպանում են միացյալ և անկախ Հայաստանի գաղափարը: Ադրբեջանի խորհրդայնացումը ազդանշան Հայաստանում ապստամբություն սկսելու համար:Ապստամբության կենտրոն դարձավ Ալեքսանդրապոլը:Ապստամբությունը ղեկավարելու համար ստեղծվեց Հայաստանի ռազմահեղափոխական կոմիտեն:Ապսամբների կողմը անցան զինվորների մի մասը:Կապիտան նշանակվեց Սարգիս Մուսայելյանը:Այս խնդիրը լուծելու համար կառավարությունը որոշեց ստեղծել ուժեղ ձեռքի կառավարություն:Մայիսի 5-ին հրաժարական տվեց Ալեքսանդր Խատիսյանը:Վարչապետ նշանակվեց Համազասպ Օհանջյանը:Կառավարությունը արգելեց գործադուլը և ցույցերը, հիմնվեեցին հատուկ դատարաններ և մահապատիժներ:Կարճ ժամանակում ՀՌՀԿ-ն Ալեքսանդրապոլում կառավարությունը իր ձեռքը առավ:Մի քանի օր հետ կառավարության ուժերը Սեպուհի հրամանատիրությամբ ապստամբությունները կանխել: Գնդակահարվեցին մի շարք բոլշևիկ ղեկավարներ և բանտարկվեցին ակտիվիստներ:Բոլշևիկների մի մասը գնացին Ադրբեջան:Ապստամբության ձախողման հիմանական պատճառներն էին` ժողովրդից բավարար ուժ չստանալը և կարմիր բանակից սպասված օգնություն չստանալը:
Թուրք-թաթարական խռովությունները
Պետության զգալի խնդիրներն էին, պետությունում բնակվող թուրք-թաթարների խռովությունները:Նրանք հրահրվում էին Թուրքիայի և Ադրբեջանի կողմից:Վերջիններս ցանկանում էին զավթել Հայաստանի տարածքները և միանալ իրար:1918 թվի աշխարհամարտից հետո, Հայաստանի թուրքաբնակ վայրերում թողեցին զինվորներ:Թուրք-թաթարները չէին ենթարկվում երկրի օրենքներին, նրանք փակում էին ճանապարհները և կատարում էին ահաբեկչական գործողություններ:Այս հարցերը պետք է լուծվեին:Սկզբից Հայաստանը ուզում էր լուծել այս հարցը խաղաղ ճանապարհով, բայց այս քայլը թուրք-թաթարների մոտ ստիպեց տպավորություն ստեղծել, որ Հայաստանը թույլ երկիր է:Կառավարությունը ստիպված էր զինված ուժերի գործադրման միջոցով հնազանդեցնել նրանք: Արդեն 1920-թվի ամռանը կասեցված էին թուրք-թաթարների քայլերը:Թուրքերի մի մասը հեռացան երկրից և նրանց տեղերը զբաղեցրին արևմտահայերը և Ադրբեջանից եկած Հայերը:Այս քայլերը նպաստեցին երկրի հայացմանը:





2-րդ դաս---Սոցիալ-տնտեսական դրությունը

Նոր անկախացած Հայաստանը գտնվում էր ծանր դրության մեջ: Առաջին աշխարհամարտից հետո և թուրքական արշավանքների հետևանքով Հայաստանում կաին շուրջ 300 հազար գաղթական: Տիրում էր սով ու տարբեր համաճարակային հիվանդություններ: Հայաստանը ուներ թույլ տնտեսություն: Թուրքերի շրջափակումներից փակվել էր կապը արտաքին աշխարհը հետ և արտահանումները և ներմուծումը կատարվում էին անկանոն: Ընդամենը մի քանի ամսվա ընթացքում սովից ու հիվանդություններից մահացան շուրջ 180 հազար մարդ, որոնցից մեծ մասը գաղթականներ էին: Համաճարակից նաև մահացավ Արամ Մանուկյանը: Բռնագրավվում էին նաև ունևորների ունեցվածքը, որպեսզի փրկեն մարդկանց սովից: Հովհաննես Քաջազնունին մեկնեց ԱՄՆ օգնություն ստանալու նպատակով: Նրա պաշտոնը գրավեց Ալեքսանդր Խատիսյանը/1879-1945/:Վերջապես 1919 մայիսին եկավ ԱՄՆ-ից հասած օգնությունը այլուր, ցորեն և այլ բաներ, որոնց համար հայերը ԱՄՆ-ին շատ շնորհակալ են: Նրանք փրկեցին հայերին և գաղթականներին մի ժամանակահատված:
Գաղթականության վիճակը և ներգաղթի խնդիրը
Մեծ խնդիր էր նաև գաղթականության և որբերի հարցը: Մեծ եղեռնից փրկված 300 հազար արևմտահայ էին եկել: Ադրբեջանից գալիս էին տասնյակ հազարավոր գաղթականներ: Կառավարությունը պետք է կերակրեր, տար ապաստարան և տար աշխատանք գաղթականներին: Ամեն մարդու օրեկան հասնում էր 200գ ալյուր: Գաղթականներից բացի կային երեխաներ: Հայաստանում կային 40 հազարից ավելի շատ որբեր: Բացվեցին որբանոցներ, որոնցից ամենախոշորը գտնվում էր Ալեքսանդրապոլում/Գյումրի/: Պետությունը ի վիճակի չէր հոգալ որբերի մասին, այդ իսկ պատճառով օգնություն էինք խնդրում տարբեր երկրներից: Նրանցից առավել աչքի ընկավ ԱՕԿ/Ամերիկայի օգնության Կոմիտե/: Որբերին արհեստ էին սովորեցնում, իսկ հասուններին աշխատանքի տեղավորել: Կային շատ գաղթականներ ՀՀ-ի սահմաններից դուրս: Հայաստանի կառավարությունը տարբեր քայլեր էր ձեռնարկում ներգաղթ կազմակերպելու համար: 1920 թվականին երբ ձախողվեց հայկական հարցի լուծումը: Հայրենիքից զրկված հարյուր հազարավոր հայեր ստիպված էին լրացնել սփյուռքահայերի շարքերը:
Տնտեսության վերականգնմանը և զարգացմանը ուղղված միջոցառումները
1919 թվին երբ Հայաստանի տարածքը մեծացավ և ժողովրդի վիճակի մի փոքր լավացավ: Վերանորոգվեցին և գործի դրվեցին տարբեր ձեռնարկություններ: Առևտրական կյանքի աշխուժացման համար բացվեց Հայաստանի կոոպերատիվ միությունը/Հայկոոպը/: Հայկական թույլ տնտեսության պատճառով արագորեն արժեզրկվեց դրամը: Հայթայթվեցին գյուղգործիքներ և տրվեցին գյուղացիներին: Հողային հարցը լուծելու նպատակով ստեղծվեցին հատուկ մարմիններ: Մեկից երկու տարում տնտեսության մեջ լուրջ քայլեր կատարվեցին: Սակայն սրանք ընդամենը առաջին քայլերն էին: Այն նախագծերը, որոնք չհասցրեցին կատարվել, կատարվեցին երբ Խորհրդային Հայաստանում:
Կրթամշակութային կյանքը
Դրական քայլեր կատարվեցին մշակութային ճանապարհում: Հայաստան եկան բազում մշակութային գործիչներ: Դպրոցները դարձան եռաստիճան` տարրական և միջնակարգ: Ետե 1918/19 թվականներին գործում էին 130 տարրական դպրոց 11 հազար աշակերտով ապա մի տարի անց դպրոցների թիվը հասնում էր 450-ի 41 հազար աշակերտով: Կային նաև 20 միջնակարգ դպրոց 5000 աշակերտով: 1920-ին տարրական դպրոցները դարձան անվճար: Հայաստանին պետք էր պետական համալսարան: 1919-ի մայիսին հիմնվեց պետական համալսարան: Համալսարանի ռեկտոր նշանակվում է Յուրի Ղամբարյանը: Պետք էր բացել ազգային գրադարան, ազգագրական և այլ թանգարաններ: Պետք էր հիմնվեին բժշկական կրթօջախ, կոնսերվատորիա, գեղարվեստի ուսումնարան և թատրոն: Չնայած պետության ծանր տնտեսական վիճակին, դրվեց տնտեսության հիմքը, հայացնել հայրենիքը, բացել համալսարան և այլն:

1-ին դաս---Իշխանության մարմինների ձևավորումը
Հայաստանի կարևորագույն խնդիրներից էր ստեղծել գործադիր, օրենսդիր և դատական մարմինների ձևավորումը: Բաթումի պայմանագրից հետո, 1918 հուլիսի կեսին  Թիվֆլիսում կազմվեց Անդրանիկ կառավարությունը և նրա ղեկավար ընտրվեց Հովհաննես Քաջազնունին: Մինչև նրանց ժամանումը Երևանում կատարվել է ահռելի գործողություններ Արամ Մանուկյանի կողմից, կարելի է համարել, որ նա է եղել ՀՀ-ի առաջին հանրապետության հիմնադիրը: Հարկավոր էր Հայաստանում ստեղծել օրենսդիր մարմինների խորհրդարան: Երկու տարվա ընթացքում ստեղծվեց երկու խորհրդարան, առաջինը բաղկացած էր 46 պատգամավորից, երկրորդը 80 պատգամավորից, որոնցից մեծ մասը դաշնակցությունից էին: Առաջինի նախագահ ընտրվեց` Ավետիք Սահակյանը, իսկ երկրորդինը Ավետիս Ահարոնյանը: ՀՀ-ն համարվում էր ռամկավար պետություն, որտեղ օրենսդիր իշխանությունը դա խորհրդարանն էր, իսկ պետության առաջին անձը`վարչապետը, որը ընտրվում էր խորհրդարանի կողմից: Մնաց դատական իշխանության ձևավորումը: Սկզբից դեռ մնում էին Ռուսական օրենքներ, բայց ժամանակի ընթացքում սկսվեց ստեղծվել հայկական օրենքներ: Հիմնվեց եռաստիճան դատական համակարգ: Հայաստանում կարևոր տեղ ունեին գավառային, քաղաքային և համայնքային մարմինները: Աշխարհամարտից հետո գավառների թիվը անցնում էր մեկ տասնյակից, 1920թվականի մայիսին Հայաստանը բաժանվեց չորս նահանգների` Արարատյան, Շիրակի, Վանանդի և Սյունիքի: Այդ ժամանակ Հայաստանի տարածքը հասնում էր 70 հազ. քառակուսի կմ-ի:
Բանակի ստեղծումը
Պատմությունը սովորեցնում է, որ այն ազգն  է անվտանգ, որը ունի հաստատուն և մարտունակ բանակ: Բաթումի պայմանագրով, մենք կարող էինք ունենալ ընդամենը մեկ դիվիզա:1918 ամռանը կազմավորվեց մեկ դիվիզիա, որի հրամանատար նշանակվեց` Մովսես Սիլիկյանը: Կազմալուցվեցին հայդուկյան խմբերը, խոսքը վերաբերում էր հայդուկապետ Գեներալ Անդրանիկին, նա որոշ տարաձայնություններ ունեցավ կառավորության հետ և հետո հեռացավ երկրից, նա մահացավ ԱՄՆ-ում 1927 թվին, 2000 թվին նրա աճյունը բերեցին եռաբլուր: 1919 թվից սկսեցին 20-25 տարեկան տղաների զորակոչ: Արդեն 1920 թվին զորքերի թիվը հասնում էր 25 հազարի, իսկ աշնանը թուրք-հայկական պատերազմի ժամանակ այն հասավ շուրջ 40 հազարի:
Դիվանագիտական կապերի հաստատում
Հայաստանին և ինչպես այլ երկրներին պետք էր միջազգային չանաչում: Իր հարևաններից բացի նա դիվանագիտական կապեր հաստատեց Քառյակ դաշինքի և Անտանտի պետությունների հետ: Այս քայլերը կատարվում էին Հայկական հարցը լուծելու համար: Մեկուկես տարվա ընթացքում Հայաստանը կապեր հաստատեց շուրջ 40 պետությունների հետ: Դեսպանատներ բացվեցին տարբեր երկրներում: 1920 թվին Անտանտի Գերագույն Խորհուրդը ճանաչեց ՀՀ-ն: Հայաստանը ուզում էր անդամակցել նաև Ազգերի Լիգային, բայց խորհրդայնացվելուց հետո այդ հարցը փակվեց:
ՀՀ-ի խորհրդանիշները
Դրոշն էր մեր եռագույնը, հիմնը ,,Մեր Հայրենիք,, ,նաև նույն զինանշանը որը ունենք մինչ օրս: Հաստատվեցին հայոց կրոնական տոները: Մայրենի լեզուն ճանաչվեց հայերենը և բոլոր դպրոցները լեզվափոխվեցին: Տպվեց Հայկական դրամը, և Լոնդոնից բերվեց Հայաստան:

http://gradaran.mskh.am/sites/default/files/12.MM_Patm_9_.pdf

Մայիսեան ճակատամարտեր
Թուրք-հայկական պատերազմի վճռական տեղամասերից էր նաև Ղարաքիլիսայի ճակատը։ Ալեքսանդրապոլի անկումից հետո Ղարաքիլիսայի ուղղությամբ շարժվող թուրք, զորամասը մայիսի 20-ին գրավել է Ջաջուռը, Աղբուլաղը, Ղալթաղչին (, մայիսի 21- ին՝ Վորոնցովկան։ Մայիսի 22- ին Հայկական կորպուսի հրամանատարը և սպայակույտը տեղափոխվել են Դիլիջան։ Ջալալօղլիի (Ստեփանավան) մոտ մայիսի 21 ֊22-ի մարտերից հետո Անդրանիկի ջոկատը կենտրոնացել է Դսեղ գյուղում և հետագա գործողություններին չի մասնակցել։ Գեներալ Նազարբեկյանի հրամանով կորպուսի 1-ին դիվիզիան (հրամանատար՝ գնդապետ Աթաբեկ Բեյ-Մամիկոնյան) և 2 լեռնային մարտկոցներ փոխադրվել են Շահալի, մնացածները կենտրոնացել են Դիլիջանի մոտ։ Հայկական զորքն ունեցել է 6 հազար զինվոր, 10 հրանոթ և մոտ 20 գնդացիր, թուրքական, զորքը (հրամանատար՝ Ջավադ բեյ)՝ 10 հազար զինվոր, 70 հրանոթ և 40 գնդացիր։ ճակատամարտին մասնակցել է նաև Գարեգին Նժդեհը՝ իր հեծյալ գնդով (100 հեծյալ)։ Հայկական ուժերը հիմն, հարվածները թուրքերի գերակշիռ ուժերին հասցրել են Ղշլաղ գյուղի մոտ, Բզովդալի  մատույցներում և Մայմեխ լեռան լանջերին։ Մարտերում աչքի են ընկել գնդապետ Նիկոլայ Ղորղանյանի  զորամասը, հերոսաբար զոհված շտաբս-կապիտան Գուրգեն Տեր-Մովսիսյանի հրետանավորները և ուրիշներ։ Հայերը կրել են զգալի կորուստներ (սպանված, վիրավոր և գերի)։ Մեծ էին նաև թուրքերի կորուստները, սակայն համալրում ստանալով՝ նրանք անցել են հակահարձակման և մայիսի 30-ին ներխուժել Ղարաքիլիսա։ Հայկական ուժերը հարկադրված նահանջել են Դիլիջան։ Ղարաքիլիսայում և շրջակա գյուղերում թուրք ջարդարարները կոտորել են հայ բնակչությանը (շուրջ 5 հազար մարդ), ավերել բնակավայրերը։ Ղարաքիլիսայի ճակատամարտում մեծ կորուստներ պատճառելով թշնամուն՝ կասեցվել է նրա գերակշիռ զորքի առաջխաղացումը դեպի Դիլիջան և Թիֆլիս։
Սարդարապատի ուղղությամբ թուրքերը դուրս են բերել 15-հազարանոց զորաբանակ՝ Յաղուբ Շևքեթ փաշայի հրամանատարությամբ։ ճակատամարտից առաջ Սիլիկյանը կաթողիկոս Գևորգ Ե Սուրենյանցին առաջարկել է հեռանալ Սևանի ուղղությամբ՝ նրա անվտանգությունը ապահովելու նպատակով։ Սակայն կաթողիկոսը ոչ միայն չի հեռացել Սբ էջմիածնից, այլև կարգադրել է կոչնակ հնչեցնել բոլոր եկեղեցիներում՝ ժողովրդին թուրքերի դեմ պայքարի ելնելու հորդորով։ Մայիսի 21-ին տեղի ունեցած կատաղի ճակատամարտում հայկական ուժերը նահանջել են՝ հանձնելով Սարդարապատ կայարանն ու գյուղը։ Վտանգվել են Սբ էջմիածինն ու Երևանը, որտեղ, բազմահազար արևելահայերից բացի, հավաքվել էին հարյուրհազարավոր արևմտահայ գաղթականներ։

Ցեղասպանության ճանաչում
Հայոց ցեղասպանության ճանաչման գործընթացը սկսվել է 1915 թվականի մայիսի 24-ի ֆրանս-բրիտանա-ռուսական համատեղ Հռչակագրի հրապարակմամբ և վերսկսվել 1965 թվականից, երբ Ուրուգվայը պետականորեն առաջինը պաշտոնապես ճանաչեց Հայոց ցեղասպանությունը։Սկսած 1915 թվականից տարբեր պետություններ ընդունել են բանաձևեր, որոնք դատապարտում են հայերի կոտորածը։
ԱՄՆ-ն երեք անգամ (1916, 1919, 1920) ընդունել է նմանատիպ բանաձևեր, սակայն դրանք չեն կարողացել կանգնեցնել Օսմանյան կայսրության գործողությունները։ 1915 թվականին մայիսի 24-ին Ֆրանսիան, Մեծ Բրիտանիան և Ռուսական կայսրությունը հանդես են եկել համատեղ հռչակագրով, որը նույնպես քննադատում էր այդ կոտորածները։


Թուրքմենչայի պայմանագիր
1828 թ. Թուրքմենչայի պայմանագիրը կնքվել է Ռուսաստանի և Իրանի միջև՝ նշանավորելով 1826-1828 թվականների ռուս-պարսկական պատերազմի ավարտը։ Պայմանագիրը ստորագրվել է փետրվարի 21-ին Թուրքմենչայ գյուղում(Թավրիզի մերձակայքում)։ Ռուսական կողմից այն ստորագրել է Իվան Պասկևիչը, Պարսկաստանի կողմից՝ արքայազն Աբաս-Միրզան։ Խաղաղության պայմանների մշակմանը մասնակցել է Ալեքսանդր Գրիբոյեդովը։

Կետերը․
1.Պայմանագրի 4-րդ հոդվածի համաձայն՝ Իրանը հանձնում է Երևանը և այսօր Ադրբեջանի մաս կազմող՝ Նախիջևանը, Թալիշը, Օրդուբադը և Արրան նահանգի Մուղան շրջանները Ռուսաստանին, ինչպես նաև այն շրջանները, որ Ռուսաստանին էր հանձնել Գյուլիստանի պայմանագրի ընթացքում։
2.Արաքսն է նոր սահմանը Իրանի և Ռուսաստանի միջև, «Արարատ ղալայից մինչև Աստարա-ի գետի ելանցքը»։
3.Պայմանագրի 6-րդ հոդվածի համաձայն՝ Իրանը խոստացավ Ռուսաստանին վճարել 10 քորուր ոսկի (1828 թ. արժույթով)։
4.Պայմանագրի 8-րդ հոդվածի համաձայն՝ պարսկական նավերը կորցնում են իրենց իրավունքները Կասպից ծովում և իր ափերին շրջելու, որը տրվում է Ռուսաստանին։
5.Իրանը ճանաչում է կապիտուլյացիայի իրավունքներ Պարսկաստանում գտնվող ռուսերի համար։
6.Պայմանագրի 10-րդ հոդվածի համաձայն՝ Ռուսաստանը շահում է իր հյուպատոսարան պատվիրակներին Պարսկաստանում այլուր ուղարկելու իրավունքը։
7.Պայմանագրի 13-րդ հոդվածի համաձայն՝ պատերազմի գերիների փոխանակում։
8.Պայմանագրի 10-րդ հոդվածի համաձայն՝ Պարսկաստանը ուժադրված է տնտեսական պայմանագրեր կնքել Ռուսաստանի հետ՝ ինչպես որ Ռուսաստանը կոնկրետացնի։
9.Պայմանագրի 7-րդ հոդվածի համաձայն՝ Ռուսաստանը խոստանում է աջակցել Աբբաս Միրզային որպես Պարսկաստանի թագաժառանգը Ֆաթհալի Շահի մահից հետո։
10.Պարսկաստանը պաշտոնապես ներողություն է խնդրում իր կողմից Գյուլիստանի պայմանագրի համաձայնությունների խախտման համար։
11.Պայմանագրի 15-րդ հոդվածի համաձայն՝ Ֆաթհալի Շահը խոստանում է հյուսիսարևմտյան շրջանում որևէ խանությունների անջատման շարժունմերը չհալածել։


Կիլիկայի հայոց թագավորության հռչակումը և անկումը
Լևոն Բ-ն (1187-1219 թթ.) կառավարման առաջին տարիներին հարկադրված էր պայքարել շրջակա մուսուլման ցեղերի դեմ։ 1187 թ-ի գարնանը նա ջախջախեց երկրի հյուսիսարևելյան սահմաններ ներխուժած Իկոնիայի սելջուկ հրոսակներին։ 1188 թ-ի աշնանը ջախջախեց երկրի հարավարևելյան սահմաններից ներխուժած Եգիպտոսի սուլթանության զորքերը։ 1189-1190 թթ. ընթացքում Բյուզանդական կայսրությունից և Իկոնիայի սուլթանությունից խլեց կարևոր նշանակություն ունեցող մի շարք տարածքներ՝ այդ թվում Պռականա, Սելևկիա, Ատալիա, Կրագյան Անտիոք և մի շարք այլ բերդաքաղաքները, Իսավրիան և այլ երկրամասերը։ Քանի որ շուտով սկսվեց Երրորդ խաչակրաց արշավանքն ընդդեմ Իկոնիայի սուլթանության, այն ստիպված էր հաշտվել իր կորուստների հետ։ 1190 թ-ի մայիսի վերջին խաչակրաց զորքերը Ֆրիդրիխ I Շիկամորուսի գլխավորությամբ, Իկոնիայի սուլթանության վրայով մտան Կիլիկիա և ճամբարեցին Սելևկիա քաղաքի մոտ։ Լևոն Բ-ն համաձայնեց օգնել խաչակիրներին՝ պահանջելով ճանաչել Կիլիկյան Հայաստանը թագավորություն, իսկ իրեն՝ թագավոր։ Ֆրիդրիխ I-ը համաձայնեց, և խաչակրաց սովյալ զորքերը սնունդ ստացան հայկական հողերում։ Սակայն մինչ Կիլիկյան Հայաստանը որպես թագավորություն ճանաչելը, Կիլիկիայի գետերից մեկում խեղդվեց Ֆրիդրիխ I-ը:
Հայերի և Լուսինյանների միջև եղել են սերտ կապեր, երբ Լուսինյանները 12-րդ դարում հաստատվեցին Կիպրոսում: Եվ գուցե, եթե չլինեին Լուսինյանները Կիլիկյան Հայաստանը կկարողանար գրավել Կիպրոսը:1342 թվականին Լևոնի զարմիկ Գայ դե Լուսինյանը ժառանգեց գահը և հաստատվեց գահին Կոստանդին Գ անվամբ։ Նա լատինամոլ էր և դառնալով թագավոր ցանկանում էր կաթոլիկության պարտադրել տեղի հայ բնակչությանը։ Հայ ազնվականությունն այն ընդունում էր, սակայն հասարակ ժողովուրդը դեմ էր այդ քայլին:
1343-1344 թթ., երբ գյուղացիությունը պայքարում էր Լուսինյանների դեմ, մամլուքները ներխուժեցին Կիլիկիա։ Սակայն այդ օրհասական պահին ոչ մի եվրոպական երկիր չօգնեց Կիլիկիային։ 1344 թվականին Կոստանդին Բ-ն սպանվեց։Նրան հաջորդեց Կոստանդին Դ-ն։ Նա կարողացավ ժամանակավորապես ազատագրել Կապան բերդը, Այասն ու Ալեքսանդրեթը: Լիպարիտ սպարապետը կարողանում էր հետ շպրտել թշնամուն։
Մամլուքները դարձյալ ներխուժեցին Կիլիկիա և պաշարեցին մայրաքաղաքը։ Հայոց զորքը Լիպարիտ զորավարի գլխավորությամբ անում էր ամեն ինչ, սակայն մամլուքների զորքը գերազանցում էր հայերի զորքին։ Եվ 1375 թվականին մամլուքները գրավեցին Սիսն ու գերի վերցրին թագավորին և իր ընտանիքին։ Արևմուտքի միջնորդությամբ Լևոնն ազատ արձակվեց։ Նա անցկացրեց վերջին տարիները Եվրոպայում նոր խաչակրաց արշավանք կազմակերպելու հույսով, սակայն ապարդյուն։ Նա մահացավ 1393 թվականին Փարիզում:1396 թվականին Կիլիկիայի արքա տիտղոսն անցավ նրա զարմիկին՝ Կիպրոսի թագավորին։

Բագրատունիներ
Հայաստանի Բագրատունյաց թագավորությունը մեծ վերելք ապրեց Սմբատ Բ-ի եղբայր Գագիկ Ա-ի թագավորության շրջանում (990-1020): Հայոց թագավորը կրում էր «Շահնշահ» կամ «թագավոր Հայոց և Վրաց» տիտղոսները: Դա նշանակում էր, որ Հայաստանի տարբեր ծայրամասերում և այսրկովկասյան երկրներում առաջացած մանր թագավորություններն անվերապահորեն ենթարկվում էին Անիի Բագրատունիներին: Առանց շահնշահի հավանության նրանք չէին կարող գահակալել և հարաբերությունների մեջ մտնել հարևան պետությունների հետ: Հայոց կաթողիկոսի ընտրությունը, ինչպես Հայոց Արշակունիների օրոք, կատարվում էր Բագրատունյաց թագավորների հավանությամբ:
Այսպես, երբ Տաշիր-Ձորագետի (Լոռու) թագավոր Դավիթ Անհողինը 1001թ. ապստամբեց Գագիկ Ա-ի դեմ և հրաժարվեց ճանաչել Անիի Բագրատունիների գերիշխանությունը, Գագիկը հարձակվեց նրա թագավորության վրա և ռազմակալեց նրա ամբողջ տարածքը: Դավիթը երկրից փախավ՝ իր հողերից զրկվելով, և ստացավ Անհողին մականունը: Նա ստիպված եղավ խնդրել Գագիկ Ա-ի ներումը՝ ընդունելով Անիի թագավորի գերիշխանությունը և ետ ստացավ իր տիրույթների մեծ մասը:
Գագիկ Ա-ն ավելի մեծացրեց և ամրապնդեց բանակը: Այն նրա օրոք հզոր ուժ էր, որի օգնությամբ թագավորը հետզհետե ընդարձակեց արքայական տիրույթները: Գագիկ Ա-ն վերացրեց Վայոց ձորի իշխանությունը և այն միացրեց իր տիրույթներին: Ապա միացրեց Արցախի մեծ մասը, այդ թվում և Խաչեն գավառը: Վասպուրականի թագավորությունից գրավվեցին և Անիի Բագրատունիների տիրույթներին միացվեցին Կոգովիտ ու Ծաղկոտն գավառները:
Գագիկ Ա-ի թագավորության շրջանում Հայոց տերությունը նշանակալից ուժեղացավ: Այդ տարիներին ավելի մեծ ծավալով շարունակվեցին շինարարական աշխատանքները, երկիրը բռնեց հետագա բարգավաճման ճանապարհը: Ծաղկում էր Անին: Այնտեղ կառուցվում էին նորանոր՝ մեկը մյուսից գեղեցիկ շինություններ: Գագիկ Ա-ի կնոջ՝ Կատրամիդե թագուհու հովանավորությամբ 1001թ. ավարտվեց Անիի Կաթողիկե հոյակապ եկեղեցու շինարարությունը: Այն կառուցվել է հռչակավոր ճարտարապետ Տրդատի նախագծով: Զվարթնոցի նշանավոր տաճարը քանդվել, կործանվել էր: Թագավորը դրա նմանությամբ մի տաճար կառուցել տվեց Անիում: Նրա օրոք Անին շարունակեց կառուցապատվել աշխարհիկ և եկեղեցական բազմաթիվ գեղեցիկ շինություններով:Գագիկ Ա-ի մահից հետո Անիի թագավորությունը քաղաքականապես թուլացավ և տրոհվեց, սակայն երկրի տնտեսության խաղաղ բարգավաճումը շարունակվեց:

Հայ-արաբական պայմանագիր
Հայ-արաբական պայմանագիր, 652 թվականին Արաբական խալիֆայության ապագա մայրաքաղաք Դամասկոսում հայոց իշխան և սպարապետ Թեոդորոս Ռշտունու և Ասորիքի կառավարիչ Մուավիայի միջև։Թեոդորոսը հեռատեսորեն հաշվի էր առնում այն փոփոխությունները, որ տեղի էին ունեցել հարևան երկրներում։ Թուլացած Բյուզանդիան ստիպված էր հոգալ սեփական անվտանգության մասին և զորքերը դուրս էր բերել Հայաստանից։ Նման պայմաններում Ռշտունին որոշում ընդունեց կողմնորոշվել դեպի օրեցօր հզորացող Արաբական խալիֆայությունը և պայամանգիր կնքել նրանց հետ։
--Պայմանագրի կետերը--
  • Հայաստանը 3 տարի ժամկետով ազատվեց հարկ վճարելուց, որից հետո պետք է վճարեր այնքան, որքան կկամենար
  • Արաբները պարտավորվում էին պաշտպանելու Հայաստանի սահմանները բոլոր հնարավոր հարձակումներից
  • Հայաստանը իրավունք էր ստանում պահելու 15 000-անոց այրուձի, որի ծախսերը պետք է հոգային հայ նախարարները
  • Արաբ ոչ մի պաշտոնյա Հայաստան չէր մտնելու
  • Արաբները Հայաստանի բերդերում չպետք է տեղավորեին կայազորներ
Պայմանագիրը ուժի մեջ մտավ, երբ Կոստանդ կայսրը 653 թ. 100 հազարանոց զորքով եկավ և կանգ առավ Դերջան գավառում։ Այստեղ նրան դիմավորեց արաբ դեսպանը և զգուշացրեց նրան, որ եթե մտնի Հայաստան, ապա արաբները կդիմավորեն նրան, սակայն կայսրը չլսեց և շարունակեց գրոհը, գրավեց Հայաստանը։ 652 թ. պայմանագրի համաձայն Մուավիան Հայաստան ուղարկեց արաբական զորք և դուրս վռնդեց բյուզանդական զորքին։
Տիրան/Տիգրան Ա/
Տիգրան Ա, (մ.թ.ա. մոտ 181 – մ.թ.ա. 95), Մեծ Հայքի Արտաշեսյան թագավոր մոտ մ.թ.ա. 115 թվականից։ Արտաշես Ա–ի որդին։ Հաջորդել է ավագ եղբորը՝ Արտավազդ Ա–ին։ Մովսես Խորենացին նրան հիշատակում է Տիրան անունով։Տիգրան Ա–ի գործունեության վերաբերյալ տեղեկությունները սակավ են ու կցկտուր։ Հայտնի է, որ Արտաշես Ա–ի օրոք վարել է Հայաստանի արևմտյան զորավարությունը։ Արտավազդ Ա–ի հետ դավով սպանել է կրտսեր եղբորը՝ քրմապետ Մաժանին։ Անզավակ Արտավազդ Ա–ի օրոք կարգվել է գահաժառանգ։ Տիգրան Ա գահակալել է համեմատաբար խաղաղ ժամանակաշրջանում։ Ապահովելով երկրի անկախությունն ու անվտանգությունը՝ զարկ է տվել տնտեսական զարգացմանը, հատել դրամներ։ Տիգրան Ա–ի անունով պահպանվել են պղնձյա դրամներ, որոնց մի երեսին դրոշմված է նրա դիմանկարը՝ հայկական թագով, դեմքով դեպի ձախ, իսկ հակառակ երեսին՝ կենաց ծառի, Արամազդ աստծո պատկերները։ Ըստ ավանդության, Տիգրան Ա մահացել է ճանապարհորդության ժամանակ։ Նրան հաջորդել է որդին՝ գերությունից ազատված Տիգրան Մեծը։

Վարդանանց պատերազմ, 450-451 թվականներին Մարզպանական Հայաստանի տարածքում տեղի ունեցած ապստամբություն։ Ուղղված էր Սասանյան արքունիքի դեմ, որի նպատակն էր քրիստոնեադավան հայերի շրջանում տարածել զրադաշտականությունը, կտրել հայերին Բյուզանդիայից և աստիճանաբար ձուլել պարսիկներին:
Համահայկական պայքարը գլխավորում են ժամանակի հայկական նախարարական տները՝ Մամիկոնյանների, Սյունիների, Արծրունիների և այլ նախարարների գլխավորությամբ։ Նրանց կողքին է կանգնում Հայ Առաքելական եկեղեցին: Ապստամբելու որոշումն ընդունվում է 449թվականին՝ Արտաշատի ժողովում: Գլխավոր ելակետային ճակատամարտը տեղի է ունենում 451 թվականի մայիսի 26-ին՝ Ավարայրիդաշտում։
Վահանանց պատերազմ, 481-484 թվականներին Մարզպանական Հայաստանի տարածքում տեղի ունեցած ապստամբություն։ Ուղղված էր Սասանյան արքունիքի դեմ, որի նպատակն էր քրիստոնեադավան հայերի շրջանում տարածել զրադաշտականությունը, կտրել հայերին Բյուզանդիայից և աստիճանաբար ձուլել պարսիկներին:
Համահայկական պայքարը գլխավորում են ժամանակի հայկական նախարարական տները՝ Մամիկոնյանների, Բագրատունիների, Սյունիների, Արծրունիների և այլ նախարարների գլխավորությամբ։ Նրանց կողքին է կանգնում Հայ Առաքելական եկեղեցին: Ապստամբելու որոշումն ընդունվում է 481 թվականի Շիրակի ժողովում։ Պատերազմը ավարտվում է 484 թվականին՝ Նվարսակի հաշտությամբ:

Տիգրան Ա, (մ.թ.ա. մոտ 181 – մ.թ.ա. 95), Մեծ Հայքի Արտաշեսյան թագավոր մոտ մ.թ.ա. 115 թվականից։ Արտաշես Ա–ի որդին։ Հաջորդել է ավագ եղբորը՝ Արտավազդ Ա–ին։ Մովսես Խորենացին նրան հիշատակում է Տիրան անունով։
Տիգրան Ա–ի գործունեության վերաբերյալ տեղեկությունները սակավ են ու կցկտուր։ Հայտնի է, որ Արտաշես Ա–ի օրոք վարել է Հայաստանի արևմտյան զորավարությունը։ Արտավազդ Ա–ի հետ դավով սպանել է կրտսեր եղբորը՝ քրմապետ Մաժանին։ Անզավակ Արտավազդ Ա–ի օրոք կարգվել է գահաժառանգ։ Տիգրան Ա գահակալել է համեմատաբար խաղաղ ժամանակաշրջանում։ Ապահովելով երկրի անկախությունն ու անվտանգությունը՝ զարկ է տվել տնտեսական զարգացմանը, հատել դրամներ։
Տիգրան Ա–ի անունով պահպանվել են պղնձյա դրամներ, որոնց մի երեսին դրոշմված է նրա դիմանկարը՝ հայկական թագով, դեմքով դեպի ձախ, իսկ հակառակ երեսին՝ կենաց ծառի, Արամազդ աստծո պատկերները։ Ըստ ավանդության, Տիգրան Ա մահացել է ճանապարհորդության ժամանակ։ Նրան հաջորդել է որդին՝ գերությունից ազատված Տիգրան Մեծը։
 Խոսրով 3-րդ Կոտակ:Տրդատ Մեծի և նրա որդու՝ Խոսրով III Կոտակի (330-338 թթ.) օրոք ամրապնդվում է Հայոց աշխարհի պաշտպանական հզորությունը, տնտեսությունն ու քաղաքաշինությունը վերելք են ապրում:
 Ծոփքի վերակացու Արքեղայոսը, որը հայտնի էր բազմաթիվ անօրեն գործողություններով, նենգորեն սպանում է իրեն հանդիմանող Արիստակես կաթողիկոսին և փախչում կայսրության սահմանները: Արիստակեսի աշակերտները նրա մարմինը հանձնում են հողին Բարձր Հայքի Եկեղյաց գավառի Թիլ ավանում: Հայոց կաթողիկոս է դառնում նրա ավագ եղբայրը՝ Վրթանես Ա Պարթևը (333-341 թթ.):
Նա կտտանքների ենթարկվեց և նետվեց Խոր Վիրապի արքունի բանտ, որտեղ մնաց 15 տարի: Գրիգոր Պարթևի բանտարկության 13-րդ տարում Հայաստան եկան քրիստոնեության քարոզիչ Հռիփսիմյանց կույսերը՝ Հռիփսիմեն, Գայանեն և նրանց ընկերուհիները: Այս տարիների ընթացքում քրիստոնյաների նկատմամբ Հայոց թագավորի վերաբերմունքն աստիճանաբար մեղմացել էր: Սակայն, Դիոկղետիանոս կայսեր պահանջով Հայոց թագավորն ստիպված եղավ հալածել Հռոմից Հայաստան փախած Հռիփսիմյանց կույսերին, որոնց մեծ մասը զոհ գնաց դրան: Սակայն Հռիփսիմյանց կույսերի նահատակության տարում Գրիգոր Պարթևն ազատվեց Խոր Վիրապի բանտից, իսկ քրիստոնյաները դադարեցին հալածվել:


Տրդատ արքան արդեն մտմտում էր քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակելու մասին: Ազատություն ստացած Գրիգորին թույլ տրվեց Վաղարշապատում Հռիփսիմյանց կույսերի նահատակության վայրերում մատուռներ հիմնել, որոնց վրա VII դ. նրանց անուններով եկեղեցիներ կառուցվեցին:


--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Հռոմի առաջին եռապետություն և Հուլիոս Կեսար

Հուլիոս կեսարը մտել է Հռոմի առաջին եռապետության մեջ, որը բաղկացած էր Պոմպեոսից և Կրասոսից: Նա ք.ա. 81-78 թթ. եղել է Փոքր ասիայում:63-ին ընտրվել է, որպես մեծ մոնտիֆեքս և պրետոր: 61-ին ստացել է Հեռավոր Իսպանիայի կառավարությունը:60 թ-ին վերադառնալով Հռոմ` ընտրվել է կոնսուլ, և այդ ժամանակ կազմել է առաջին եռապետությունը: Նա ժողովի միջոցով աղքատներին հողեր է տվել: Հուլիոս կեսարը նվաճել է ամբողջ Գալիան: Հուլիոս կեսարը հայտարարվել է հայրենիքի թշնամի, քանի որ մերժել է Սենատի հրամանը որում պահանջվում էր իր զորքը զրոյացնել: Հռոմում 49 թվին սկսվել է քաղաքացիական պատերազմ Հուլիոս Կեսարի և Պոմպեոսի միջև:Պոմպեոսի պարտությունը տեսնելով, որից հետո նրան սպանեցին Եգիպտոսում: Կեսարը ստացել է թագավորի տիտղոս և մշտապես ծիրանե թիկնոց կրելու իրվունք:
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Աթենքի երեք բարեփոխիչները

Աթենքի երեք բարեփոխիչներն էին Սուլոնը, Կլիսթենեսը և Պերիկլեսը: Պերիկլեսը Աթենքի զորավար էր և քաղաքական գործիչ:Պերիկլեսը իրար հետևից տաս տարի շարունակ ընրվել է որպես ղեկավար: Պերիկլեսի անձնական խորհրդականը եղել է Դամոնը, ով հավանաբար նաև եղել է Պերիկլեսի երգի ուսուցիչը:Պերիկլեսի ամենամտերիմ ու վստահելի օգնականը, որը նրա վրա թողել էր չափազանց մեծ ազդեցություն`Անարսագորասն էր, որին ժամանակակիցներն անվանում էին «ուղեղ», քանի որ նա բազմակողմանի զարգացած մարդ էր։ Լինելով հարուստ ու անվանի տոհմի անդամ, Պերիկլեսը խուսափում էր զբաղվել քաղաքականությամբ՝ վախենալով օստրակիզմից։ Սակայն արդեն այդ ժամանակ, երբ Թեմիստոկլեսը վտարանդիության մեջ էր, իսկ Կիմոնը Հելլադայից հիմնականում դուրս ռազմարշավների էր, Պերիկլեսը եռանդուն կերպով սկսեց զբաղվել քաղաքականությամբ։ Նրա օրոք Աթենքը հասնում է իր քաղաքական, տնտեսական և մշակութային զարգացման գագաթնակետին՝ դառնալով Հին Հունաստանի ծովային հզորագույն պետությունը, կրթական կենտրոնը։ Քաղաքը հարստանում էր նոր շինություններով, մասնավորապես Ակրոպոլիսում, որտեղ կառուցվում էր Պարթենոնի հռչակավոր տաճարը։ Կլիսթենեսը գլխավորել է Պիսիստրատյանների բռնապետության դեմ շարժումը և Սպարտացիների օգնությամբ տապալել այն։ Մ.թ.ա 509-ից անցկացրել է դեմոկրատական բարեփոխումներ, որոնք վերացրել են տոհմային կարգի վերջին մնացորդներն Աթենքում։ Տոհմային 4 ֆիլայի փոխարեն ստեղծել է 10 նոր ֆիլա՝ տերիտորիալ սկզբունքով, որի հետևանքով զգալիորեն թուլացել է տոհմական ավագանու ազդեցությունը։ Վարչական, տնտեսական, պաշտամունքային և քաղաքական սկզբնական միավորներ են դարձել`գյուղական շրջանները։ Ստեղծվել է 10 ստրատեգոսից կազմված խումբ, որը գլխավորել է զորքը։ Դեմոկրատիայի հակառակորդների և բռնապետություն հաստատելու փորձերի դեմ պայքարելու համար մտցրել է օստրակիսմոս։ Կլիսթենեսի բարեփոխումներն ամրապնդել են աթենական դեմոսի հաղթանակը տոհմական արիստոկրատիայի նկատմամբ։
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Աքեմերյան թագավորություն
Ք.ա. 1000 թ. Պարսկական ցեղերը մուտք գործեցին հարավային Իրան և հիմնեցին ցեղապետություններ:Անշանում գահակալվեց Կյուրոս 2-ը :2-ը պայքարում էր Մարաստանի հետ:Հաղթելով Մարաստանին,Կյուրոս 2-ը գրավեց նրանց Էքբաստան մայրաքաղաքը: Մարաստանը նվաճելուց հետո Կյուրոսը գրավեց գրեթե ամբողջ փոքր Ասիան, ինչպես նաև Կիլիկիան և Բաբելոնիան: Նա տերույթ ստեղծեց, որը Էգեյան ծովից հասնում էր մինչև Հնդկաստան: Կյուրոսը ձեռնարկում էր նվաճել նաև Եգիպտոսը, սակայն մինչև Եգիպտոսի դեմ քայլ կատերելը նա որոշեց արշավել միջնասիական քոչվոր ցեղերի դեմ: Ք.ա. 529 թ. Մասագետների դեմ ճակատամարտում ծանր պարտություն կրելով նա զոհվեց: Հայկական թագավոր՝ Տիգրան Երվանդյանը դաշնակցել է Կյուրոս արքայի հետ և օգնել է նրան ճակատամարտերում:
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Եգիպտոս
Մերձավոր արևելքի հնագույն պետություններից են Եգիպտոսը, Կարթագենը, և Պարթևստանը: Առաջավոր Ասիայում հնագույն պետություններից են, Սելևկյան,Միջագետքը,Փյունիկիան Հնդկաստանը, և Ասորիքը: Տիգրան մեծի օրոք Հայաստանը կարճ ժամանակով դարձել էր առաջավոր Ասիայի ամենահզոր մետությունը:
Եգիպտոսի առաջին փարավոնը՝ Ջոսերը ցանկանում էր Հյուսիսային և հարավային Եգիպտոսը միավորել:Եգիպտոսում փարավոններին սկսեցին հռչակել, որպես Աստվածներ և նրանց դամբարանները սովորականից ավելի շքեղ ու ճոխ սկսեցին կառուցել: Այդ ժամանակ Եգիպտոսը հասավ իր հզորության գագաթնակետին և Եգիպտացիները սկսեցին արշավներ կազմակերպել հարևան երկրների դեմ:Երկրի իշխանությունը անցավ Նոմարքոսների ձեռքը: Սրա արդյունքում Եգիպտոսը բաժանվեց մի քանի տասնյակ մասերի:
Տիգրան Մեծ
Տիգրան Մեծի օրոք Մեծ Հայքի թագավորությունը հասավ իր հզորության գագաթնակետին։ Պարտության մատնելով Պարթևական թագավորությանը և ստանալով Սելևկյան գահը՝ Հայաստանը կարճ ժամանակով դարձավ Առաջավոր Ասիայի հզորագույն պետությունը. Տիգրան Մեծի տերությունը տարածվում էր Կասպից ծովից մինչև Միջերկրական ծով, Կովկասյան լեռներից մինչև Միջագետքի անապատները։ Տիգրանը, սակայն, կորցրեց իր նվաճումների մեծագույն մասը Պարթևական թագավորության և ուժեղացող Հռոմեական հանրապետության դեմ պայքարում։
Մ.թ.ա. II դարի վերջից Միհրդատ VI Եվպատորի օրոք խիստ հզորացավ Պոնտոսի թագավորությունը։ Միհրդատը Պոնտոսին միացրեց Կողքիսը, այսինքն՝ Կոլխիդայի թագավարությունը, Բոսպորի թագավարությունը, որն ընդգրկում էր Ղրիմի թերակղզին և Ազովի ու Սև ծովերի առափնյա՝ ներկայիս Ուկրաինայի հարավային մարզերը, ինչպես նաև ներկայիս Ռուսաստանի Դոնի Ռոստովի մարզի և Հյուսիսային Կովկասի Ազովի ու Սև ծովի ափամերձ տարածքները։ Բացի այդ Միհրդատն իր տերությանը միացրեց նաև Սև ծովի հյուսիսային ափերին գտնվող բազմաթիվ հարուստ հունական գաղութ-քաղաքները, այդ թվում՝ Ազովի ծովի հյուսիսային ափին գտնվող նշանավոր Տանաիս քաղաք-պետությունը՝ Դոնի գետաբերանի մոտ և Սև ծովի ափին գտնվող ոչ պակաս նշանավոր Քերսոնես կամ Խերսոնեսոս քաղաք-պետությունը։ Արդյունքում համեմատաբար փոքր թագավորությունից Փոքր Հայքն ու Պոնտոսը վերածվեցին մի մեծ տերության, բավականաչափ ազդեցիկ ռազմա-քաղաքական ուժի, որի առաջնահերթ նպատակը պայքարն էր Հռոմի տարածման դեմ Փոքր Ասիայում։
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Արցախ

Անվան ծագումնաբանություն

Ավանդության համաձայն, Առանը հայոց Վաղարշակ արքայի կողմից նշանակված Մեծ Հայքի հյուսիսարևելյան նահանգների նախարարն էր՝ Սիսակյան տոհմից։ Առանը, որը ավանդորեն համարվում է Առանշահիկների, և նրանցից ճյուղավորված Արցախի միջնադարյան իշխանների ու մելիքների նախահայրը, պատկանում էր Հայկ նահապետի զարմին, ուստի և միջնադարյան պատմիչները Արցախի իշխաններին կոչում են «Հայկազյանք»։ «Ղարաբաղ» տեղանունը հստակ ստուգաբանություն չունի։ Ըստ մեկ ստուգաբանության՝ թարգմանվում է որպես՝ «Սև այգի»։ Ըստ երկորրդ ստուգաբանության՝ «բաղ» արմատով բազմաթիվ տեղանուններ գոյություն ունեին Սյունիքում, Արցախում, Գանձակում և այլուր։ Եվ «Ղարաբաղը» «Բաղաբերդ»տեղանվան պարզ ու սովորական թարգմանությունն է։ «Ղարաբաղի» առաջին՝ «ղարա» մասը հայերեն «բերդ» բառի թարգմանությունն է՝ լ-ր հնչյունափոխությամբ։

Հնագույն ժամանակներից մինչև Վան

Արցախի մասին առաջին վկայությունները պահպանվել են Ազոխի, Ծծախաչի, Հունոտի, Խորաձորի քարանձավներում և վերաբերում են հին քարի դարի ժամանակահատվածի աշելյան մշակույթին (մոտ 500-100 հազար տարի առաջ)։ Մարդու էվոլյուցիայի հարցերի պարզաբանման առումով բացառիկ արժեք ունի Հադրութի շրջանի Որվանի քարայրում հայտնաբերված Նեանդերթալյան մարդու ծնոտը։ Բրոնզի և երկաթի դարաշրջաններին վերաբերող դամբարանների, բնակատեղիների (Ստեփանակերտ, Խոջալու, Ամարաս, Մադաղիս, Խաչենագետի, Իշխանագետի հովիտներ) պեղումները հավաստում են, որ այս տարածքը պատկանում է մ.թ.ա. 5-3-րդ հազարամյակներում ձևավորված Կուր-Արաքսյան մշակութային շերտին։ Առավել կարևոր են մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակով թվագրող Ստեփանակերտի և Խաչենագետի հովտի եզակի դամբարանաբլուրները, որոնք հնդեվրոպացիների հնագույն գործունեության առաջին վկայություններից են։

Մ.թ.ա. 3-1-ին հազարամյակներից սկսած Մերձավոր Արևելքում հիմնադրվում են առաջին պետական կազմավորումները։ Հայկական լեռնաշխարհի առաջին պետությունը Վանի թագավորությունն էր, որ առաջացել էր մ.թ.ա. 9-րդ դարում: Նրա գոյատևման երեքհարյուրամյա ժամանակաշրջանում (մ.թ.ա. 9-6-րդ դարեր) Արցախը հայտնի էր Ուրտեխե-Ուրտեխինի անվանումով։ Մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակի սկգբներին Արցախը եղել է Ասորեստանի և Վանի թագավորությունների քաղաքական ու մշակութային ագդեցությունների ոլորտներում։ Խոջալուի դամբարանաղաշտերից հայտնաբերվել է Ասորեստանի թագավոր Ադադ-Նիրարի անունը կրող սարդիոնե ուլունք։ Ծովք գյուղի մոտ հայտնաբերվել է Վանի թագավորության արքա Սարդուրի Բարքայի սեպագիր արձանագրությունը, որտեղ նշվում է «Կուրի և Արաքսի միջագետքում 19 երկրների նվաճման մասին»: Արցախի՝ որպես Հայաստանի մաս, հիշատակումներ կան Ստրաբոնի, Դիոն Կասսիոսի, Պլինիոս Ավագի, Պլուտարքոսի և այլ անտիկ հեղինակների աշխատություններում, ինչպես նաև Արգիշտի I-ի՝ Կոտայքում հայտնաբերված ժայռափոր արձանագրության մեջ, որտեղ խոսվում է Զառ քաղաքի մասին։
Պատմական աղբյուրներում Արցախն առաջին անգամ հիշատակված է մ.թ.ա. 8-րդ դարում` Վանի թագավորության սեպագիր արձանագրություններում: Պատմական Հայաստանի այս երկրամասում է Մեծ Հայքի արքա Տիգրան Մեծը կառուցել Տիգրանակերտ քաղաքը։ Ուշհինաշխարհյան և վաղմիջնադարյան ժամանակաշրջաններում Արցախը եղել է հայկական թագավորությունների կազմի մեջ, որպես անբաժան մասը: 5-րդ դարում Արշակունյաց թագավորության անկումից հետո Արցախում որոշակի ընդմիջումներով պահպանվել են հայկական պետականության բեկորներ

Ցեղասպանություն

Ցեղասպանության իրագործման համար անհրաժեշտ է կենտրոնացված ծրագիր և դրա իրագործման ներքին կառուցակարգ (մեխանիզմ), ինչն էլ ցեղասպանությունը դ...